ترجمه چیست؟

 1- تعريف ترجمه

تعريف ترجمه از دير باز مورد اختلاف ميان مترجمان و ترجمه شناسان بوده است در ميان تعاريف مختلف، عبارت ساده اي متداول است كه مي توان به عنوان تعريفي روان از ترجمه پذيرفت. ترجمه عبارت است از برگردان متني از زبان مبدأ به زبان مقصد بدون كوچك ترين افزايش يا كاهش در صورت و معني (صفوي، 1380، ص9). اين تعريف بيشتر جنبه ايده آليستي دارد و در واقع امر امكان وقوع چنين ترجمه  اي تا به امروز اندك است.

البته از آن زمان كه زبان شناسي به كمك فن ترجمه آمد و در حوزه ماهيت و چگونگي ترجمه تحقيقاتي انجام داد، قدمهاي مثبتي در راه رسيدن به اين آرمان برداشته شد. زبان شناسي ساخت صوري و معنايي زبان را از يكديگر جدا كرد و از طريق تحليل تقابلي5 سطوح مختلف آوايي، واژگاني و نحوي زبان را تبيين نمود (صلح جو، 1365) و مطالعات معني شناسي نيز مسائلترجمه را واضح تر كرد و بيش از همه در مورد مساله «معادل يابي» گشايش خوبي به وجود آورد.

 تحليل فرآيند ترجمه

در اينجا سعي بر آن است كه به صورت ابتدايي و در حد نياز فرآيند ترجمه به معناي عام كلمه را بررسي و تحليل كنيم. هر چند تحليل اين فرآيند نيز از جمله مسائل پر اختلاف و بحث برانگيز علم ترجمه شناسي است و پرداختن كامل به آن در اين مجال امكان ندارد.

براي ما سه بخش مجزا از فرآيند ترجمه شامل متن مبداء، فعاليت مترجم و متن مقصد حائز اهميت است. براساس اصول و مباني روش تحليل متن جديد، متن ها متشكل از تعداد فراواني واحدهاي زباني (تكواژ، واژه، گروه، بند، جمله و...) هستند كه طبق يكسري فرمولها و دستورهاي معين در هر زبان اعم از فرمولهاي آوايي، نحوي و معنايي كنار يكديگر قرار گرفته اند تا اطلاعات مورد نظر نويسنده را در درون خود (درون متن) ذخيره نمايند تا هر مخاطبي كه با اين فرمولها و دستورها آشنايي دارد، بتواند با مطالعه اين متن، اطلاعات ذخيره شده در آن را بازيابد نكته مهم در ترجمه اين است كه ترجمه آن طوري انجام شود كه خواننده ي متن مقصد، آن چيزي را بفهمد كه خواننده ي متن مبدا مي فهمد و به عبارت دقيق تر و علمي تر، متن مقصد حاوي تمام اطلاعاتي باشد كه متن مبدا در خود ذخيره نموده است.

در اين ميان فعاليت مترجم از متن مبدا آغاز شده و به متن مقصد ختم مي شود. مترجم ابتدا با استفاده از فرمول ها و دستورهاي معين در نظام معنايي و دستوري هر زبان تلاش مي كند تا متن را بفهمد. به عبارت ديگر سعي مي كند تا با بازيابي اطلاعات ذخيره شده در متن، شبكه معنايي آن را براي خود ترسيم كند. به طور طبيعي اين شبكه معنايي سازگار با شبكه معنايي زبان مبدا و به عبارت دقيق تر تكه اي از شبكه معنايي آن زبان است. لذا در گام دوم وي شبكه معنايي معادل با آن را در زبان مقصد ترسيم مي كند و در گام نهايي آنرا مطابق فرمولها و دستورهاي زبان مقصد كه بر گرفته از نظام آوايي تكواژي و دستوري زبان مقصد است به صورت متن مقصد ارائه مي دهد.

ميزان موفقيت مترجم در اين فعاليت به اموري چند مرتبط است:

1- ميزان آشنايي وي به فرمولها و دستورهاي زبان مبدا و توان فهم وي از متن مبدا. 
2- ميزان تطابق شبكه معنايي ترسيم شده در ذهن مترجم با شبكه واقعي متن مبدا. 
3- ميزان توانايي مترجم در بازسازي شبكه معنايي مذكور در زبان مقصد. 
4- ميزان آشنايي مترجم با فرمولها و دستورهاي زبان مقصد و توان ساختن ساختارهاي زباني در متن مقصد. 
طبق تعريف و تحليل ارائه شده از فرآيند ترجمه ، تمام فعاليت مترجم بر روي متن متمركز مي شود و به نوعي با استفاده از روش تحليل متن از هر دو سو (مبدا و مقصد) دست به ترجمه و برگردان مي زند. بر اين اساس معتقدم كه مطالعات زبان شناسي بر روي متن و تحليل متن جايگاه ويژه اي در مباحث ترجمه شناسي دارد، و اين مقاله خود گامي است در تبيين اين مطالعات در حوزه ترجمه شناسي.